شهادت سردار سپهبد پاسدار حسین سلامی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تنها فقدان یک فرمانده نظامی نبود؛ بلکه از دست رفتن شخصیتی بود که به باور بسیاری از نزدیکان و همرزمانش، مجموعهای کمنظیر از دانش، ایمان، مدیریت، آیندهنگری، قدرت تحلیل و اخلاص را در وجود خود جمع کرده بود.
در میان روایتهای مختلفی که پس از شهادت این شهید بزرگوار بیان شده، سخنان آیتالله سید حسن عاملی، نماینده ولیفقیه در استان اردبیل و امام جمعه این شهر، از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چرا که ایشان سالها با سردار سلامی ارتباط داشته و ابعاد مختلف شخصیت وی را از نزدیک مشاهده کرده است.
آیتالله عاملی در این گفتوگو، تصویری فراتر از یک فرمانده نظامی ارائه میدهد؛ تصویری از مردی که هم در میدان نبرد صاحب اندیشه و ابتکار بود، هم در عرصه فرهنگ دغدغه داشت، هم در حوزه معنویت و تربیت نیروها نقشآفرینی میکرد و هم در تحلیل مسائل منطقهای و بینالمللی صاحب نگاه راهبردی بود، ایشان معتقد است سردار سلامی در بسیاری از ویژگیها شباهتی عمیق به رهبر معظم انقلاب داشت و به همین دلیل از این شهید با عنوان «نسخهای کوچکتر از اوصاف رهبر انقلاب» یاد میکند.
آنچه در ادامه میخوانید، روایت تفصیلی آیتالله سید حسن عاملی از ابعاد کمتر شنیدهشده شخصیت شهید سپهبد حسین سلامی، نقش ایشان در اقتدار دفاعی کشور، توجهش به فرهنگ و تربیت، نگاهش به آینده ایران و خاطراتی است که از این فرمانده شهید در ذهن خود به یادگار دارد.
تسنیم: شما سالها از نزدیک با شهید سپهبد حسین سلامی ارتباط داشتید، اگر بخواهید در یک تصویر کلی ایشان را برای نسل امروز معرفی کنید، چه توصیفی از این فرمانده شهید ارائه میدهید؟
سردار سلامی را باید در شمار نوابغ کمنظیر نظامی روزگار معاصر قرار داد؛ شخصیتی که مجموعهای از فضایل، توانمندیها و ویژگیهای ممتاز را در وجود خویش گرد آورده بود جامعیت شخصیت ایشان چنان گسترده بود که به دشواری میتوان نمونهای مشابه برای او یافت اگر بخواهم کوتاهترین و در عین حال دقیقترین توصیف را ارائه کنم، خواهم گفت سردار سلامی نسخهای کوچکتر از اوصاف رهبر معظم انقلاب بود؛ گویی هر فضیلتی که در وجود آن حکیم فرزانه جلوه یافته، او نیز به اندازه ظرفیت خویش برای تحقق آن در جان و عمل خود مجاهدت کرده بود.
تسنیم: وقتی از ویژگیهای شخصیتی سردار سلامی سخن میگوییم، کدام خصلتها بیش از همه در ذهن شما برجسته میشود؟
اخلاص نخستین ویژگی ممتاز شهید سلامی بود اخلاصی عمیق و کمنظیر در رفتار، گفتار و تصمیمهای او دیده میشد در عرصه ولایتپذیری الگویی ممتاز بود و در میدان خطابه نیز جایگاهی رفیع داشت؛ تا جایی که معتقدم پس از رهبر معظم انقلاب و شهید سید حسن نصرالله، در زمره برجستهترین خطیبان کشور و حتی جهان اسلام قرار میگرفت.
تسنیم: بسیاری از مردم ایشان را با سخنرانیهای پرشور و صریحش میشناختند شما که خودتان سالها در حوزه خطابه فعالیت کردهاید، جایگاه سردار سلامی را در عرصه سخنوری چگونه ارزیابی میکنید؟
این سخن را از موضع تخصصی عرض میکنم سالها در عرصه خطابه فعالیت کردهام و در این زمینه کتاب نوشتهام، بر اساس همین شناخت میگویم که سردار سلامی خطیبی کمنظیر بود بهویژه در خطابههای حماسی تاکنون کسی را همسنگ او ندیدهام، امروز جای سخنرانیهای روشنگرانه، مواضع صریح، تحلیلهای ژرف و پاسخهای کوبنده او به دشمنان انقلاب اسلامی بهشدت خالی است.
تسنیم: چه عواملی باعث شده بود سخنان ایشان تا این اندازه بر مخاطبان اثر بگذارد و در ذهنها ماندگار شود؟
تسلط وی بر قرآن کریم و معارف اهلبیت(ع) شگفتانگیز بود، حافظ قرآن بود و آیات الهی را با دقت و هنرمندی در جایگاه مناسب به کار میگرفت، گاهی در فن خطابه و انتخاب واژگان حقیقتاً به او غبطه میخوردم برای مثال میگفت: «ترامپ آمده بود خاورمیانه را تغییر دهد، اما خودش تغییر کرد و فهمید با چه قدرتی روبهروست» این فقط یک جمله نبود؛ پشت آن مهارت در انتخاب واژگان، چینش عبارات و شناخت عمیق از اثرگذاری کلام قرار داشت.
تسنیم: معمولاً فرماندهان نظامی را با تواناییهای عملیاتی و مدیریتی میشناسند، این قدرت سخنوری و انگیزهبخشی چه نقشی در موفقیت یک فرمانده ایفا میکند؟
اجتماع چنین ویژگیهایی در وجود یک فرمانده نظامی بسیار نادر است تجربه دفاع مقدس نشان داده که گاهی یک سخنرانی حماسی از سوی فرماندهی آگاه و مؤمن، اثری همسنگ صدها تانک و تجهیزات نظامی بر روحیه نیروها دارد، در دوران جنگ تحمیلی بارها مشاهده کردیم که حضور شخصیتهایی همچون آیتالله حائری شیرازی در جبههها و سخنان امیدبخش آنان در سختترین اوضاع جنگ چگونه روحی تازه در کالبد رزمندگان میدمید و ارادهها را برای ادامه نبرد استوارتر میساخت.
در تمام سالهایی که سخنان سردار سلامی را دنبال کردم، حتی یک لغزش لفظی، اشتباه در بیان یا خطای اعرابی از او نشنیدم گویی واژگان از عمق جانش میجوشید و بیواسطه بر زبانش جاری میشد.
تسنیم: اگر از عرصه سخنرانی فاصله بگیریم و به پشت صحنه فرماندهی ایشان نگاه کنیم، مهمترین ویژگی راهبردی شهید سلامی را در چه میبینید؟
آیندهنگری نظامی وی در حد شاهکار بود بخش مهمی از پیشرفتهای بالستیک و موشکی و سهم قابل توجهی از ارتقای توان دفاعی کشور، ریشه در نگاه راهبردی این شهید داشت او صرفاً یک فرمانده نظامی نبود؛ ذهنی کلاننگر داشت که تحولات منطقه و جهان را در افقهای بلندمدت رصد میکرد و برای مواجهه با تهدیدهای آینده برنامه میریخت.
تسنیم: این نگاه راهبردی و آیندهنگرانه در کدام حوزهها بیشتر نمود پیدا کرده بود؟
شهید سلامی به این جمعبندی رسیده بود که جمهوری اسلامی ایران دیر یا زود با رویارویی مستقیم دشمنان خود مواجه خواهد شد و رژیم صهیونیستی نیز بهخوبی دریافته است که رشد و پیشرفت مستمر و فزاینده جمهوری اسلامی ایران تهدیدی راهبردی برای موجودیت آن رژیم محسوب میشود از همین رو، برای چنین روزی اندیشیده و در کنار سردار حاجیزاده و دیگر فرماندهان برجسته نیروهای مسلح، ابعاد مختلف این مواجهه را با دقت بررسی و طراحی کرده بودند.
تسنیم: شما بارها به آرمانخواهی این فرماندهان اشاره کردهاید از نگاه شما، شهید سلامی و همرزمانش چه تصویری از آینده ایران در ذهن داشتند؟
رهبر معظم انقلاب و این سرداران شهید میخواستند همه عرصههای زندگی ما رنگ و بوی آرمانی و انقلابی داشته باشد؛ از فرهنگ و اقتصاد گرفته تا سیاست و مدیریت حتی مردمسالاری مطلوب آنان نیز مردمسالاری آرمانی بود؛ مردمسالاریای که بتواند نخبگان و شایستگان را شناسایی و تربیت کند و بالا بیاورد، آنان برای چنین افقی زیستند و در همین مسیر نیز به شهادت رسیدند.
تسنیم: در مقاطع حساس و بحرانی، چه چیزی باعث میشد سردار سلامی بتواند آرامش و اطمینان را به جامعه و نیروهای مسلح منتقل کند؟
غیرتی ویژه نسبت به انقلاب اسلامی داشت هرجا احساس میکرد آرمانهای انقلاب، امنیت کشور یا عزت ملی در معرض تهدید قرار گرفته است، با تمام وجود به میدان میآمد دوران مسئولیتش با بحرانها و تهدیدهای فراوان همراه بود، اما آنچه از او در ذهنها ماندگار شد، آرامش، اقتدار و اطمینانی بود که در دشوارترین شرایط به مردم و نیروهای مسلح منتقل میکرد.
تسنیم: یکی از ویژگیهایی که کمتر درباره آن صحبت شده، قدرت تحلیل سیاسی ایشان است این بُعد از شخصیت شهید سلامی را چگونه ارزیابی میکنید؟
در عرصه تحلیل سیاسی نیز شخصیتی کمنظیر به شمار میرفت هنگام بررسی مسائل منطقهای و بینالمللی، شنونده با ذهنی منظم، دقیق و آشنا با لایههای پنهان تحولات مواجه میشد سخنانش از حاشیهپردازی و اطاله کلام فاصله داشت و هر جمله بر پایه مطالعه، تجربه و شناختی عمیق از واقعیتهای صحنه شکل میگرفت از همین رو مخاطب با اشتیاق تحلیلهایش را دنبال میکرد و تا پایان پای سخنانش مینشست.
تسنیم: بسیاری از مردم سردار سلامی را در قامت یک فرمانده نظامی میشناختند، اما شما از دغدغههای فرهنگیشان نیز سخن گفتهاید این وجه شخصیتی چگونه در رفتار و تصمیمهایش بروز پیدا میکرد؟
یکی از ابعاد کمتر شناختهشده شخصیت شهید سلامی را درک عمیق او از اهمیت فرهنگ بود و برخلاف تصور رایج که فرماندهان نظامی را صرفاً در حوزه مسائل دفاعی تعریف میکند، سردار سلامی بهخوبی دریافته بود که سرنوشت ملتها پیش از آنکه در میدانهای نظامی رقم بخورد، در میدان فرهنگ و تربیت تعیین میشود از همین رو نسبت به مسائل فرهنگی حساسیتی ویژه داشت و آنها را با دقت پیگیری میکرد.
این سخن که شجاعت یک فرمانده نظامی، پیش از آنکه در زور بازو و دلاوری میدان نبرد جلوهگر شود، در اندیشه، تدبیر و رأی او تجلی مییابد، بهخوبی در شخصیتش نمودار بود.
متنبی، شاعر بزرگ عرب، در بیان این حقیقت میگوید:
الرَّأیُ قَبلَ شَجاعَةِ الشُّجعانِ
هُوَ أَوَّلٌ وَهِیَ المَحَلُّ الثّانی
فَإِذا هُما اجتَمَعا لِنَفسٍ حُرَّةٍ
بَلَغَت مِنَ العَلیاءِ کُلَّ مَکانِ
یعنی: «رأی و اندیشه، پیش از شجاعتِ شجاعان، نقش خود را ایفا میکند؛ رأی در مرتبه نخست قرار دارد و شجاعت در مرتبه دوم هرگاه این دو در وجود انسانی آزاده گرد آیند، وی به بلندترین مراتب بزرگی و سرافرازی دست خواهد یافت».
تسنیم: آیا خاطرهای دارید که نشان دهد او تا چه اندازه به مسائل فرهنگی و تربیتی اهمیت میداد؟
بله روزی نسبت به نفوذ برخی جریانهای سلطنتطلب در مدارس احساس نگرانی کردیم و مجموعهای شامل ۲۱۴ پرسش درباره عملکرد، فسادها و خیانتهای پهلوی اول و دوم تهیه شد تا در اختیار نسل جوان قرار گیرد، این طرح نیازمند حمایت مالی بود وقتی موضوع را برای سردار سلامی توضیح دادم، بلافاصله پرسید چه مقدار اعتبار نیاز دارید؟ مبلغ را اعلام کردم، پس از اندکی تأمل دستور پرداخت دو برابر آن مبلغ را صادر کردند! همان لحظه فهمیدم با شخصیتی روبهرو هستم که فراتر از یک فرمانده نظامی میاندیشد.
تسنیم: در همین زمینه، از همراهی و نگاه فرهنگی شهید حاجیزاده نیز یاد کردهاید چه خاطراتی از این رویکرد مشترک در ذهن دارید؟
سردار شهید امیرعلی حاجیزاده نیز با درک اهمیت موضوع، همکاری مؤثری در همان مسابقه از خود بروز داد و مبلغ خوبی برای آن مسابقه اختصاص دادند، شهید حاجیزاده نقل میکرد گروهی از جوانان را که ظاهر، ادبیات و حتی برخی گرایشهای فکری آنان با فضای انقلاب اسلامی فاصله داشت،اعم از دختر و پسر که غالباً دانشجو بودند گرد آوردم و همه را به بازدید از بخشی از دستاوردهای بسیار راهبردی و پیشرفته دفاعی کشور بردم به گفته وی، مشاهده آن توانمندیها و پیشرفتها چنان تأثیری بر این جوانان گذاشته بود که نگرش بسیاری از آنان نسبت به کشور، انقلاب و آینده ایران دگرگون شده و آنان دریافتند که پشت سر این نظام، توان علمی، اراده ملی و ظرفیتهایی عظیم نهفته است؛ ظرفیتهایی که پیش از آن شناخت دقیقی از آن نداشتند و تعجب می کردند که ایران اسلامی اینگونه سنگرهای بزرگ علمی و فناوری های نظامی را فتح کرده است.
همین تجربه بهخوبی نشان میداد که سردار حاجیزاده نیز همچون سردار سلامی، فراتر از یک فرمانده نظامی میاندیشید و به نقش فرهنگ، هویت و تربیت در شکلگیری اقتدار ملی باور داشت و از یک دل سوزی و دغدغه بزرگ فرهنگی برخوردار بود جمال یک فرمانده نظامی به همین اندیشه های بزرگ فرهنگی و تربیتی است.
تسنیم: شما مدتی در برنامههای معنوی و تربیتی فرماندهی سپاه حضور داشتید نگاه شهید سلامی به مسئله تربیت نیروها و تقویت معنویت در مجموعه سپاه چگونه بود؟
این شهید بزرگوار ماهی یکبار شرایطی فراهم میکرد تا در مقر فرماندهی سپاه برای فرماندهان و نیروها سخنرانی کنم این برنامه صرفاً فرهنگی نبود؛ بلکه بازتاب نگاه عمیق وی به سرمایه انسانی محسوب میشد، معتقد بود اقتدار نیروهای مسلح فقط به تجهیزات و فناوری وابسته نیست، بلکه بنیه اخلاقی، بصیرتی و معنوی نیروها نیز باید تقویت شود.
تهذیب نفس، ارتباط با خدا، اخلاص، ذوب شدن در اراده الهی و تعمیق معنویت را از ارکان موفقیت هر مجموعه نظامی میدانست باور داشت همانگونه که توان رزمی اهمیت دارد، سلامت روح و استحکام ایمان نیز در پیروزیها نقش تعیینکننده دارد.
تسنیم: شما دفاع مقدس را یک مدرسه انسانسازی توصیف میکنید این مکتب چه نقشی در تربیت فرماندهانی مانند شهید سلامی و حاجیزاده داشت؟
یکی از بزرگترین برکات دفاع مقدس، تربیت انسانها بود جنگ تنها تجهیزات و سازمان نظامی نساخت، بلکه نسلی از مدیران، فرماندهان و نخبگان را پرورش داد که بعدها مسئولیت اداره عرصههای حساس کشور را برعهده گرفتند، اگر امروز به فرماندهان شهید جنگ دوازدهروزه و جنگ رمضان نگاه کنیم، میبینیم عمدتاً پرورشیافتگان همان مدرسه دفاع مقدساند و در ادامه ثقل سنگین مدیریت جنگ همین الان نیز بر دوش فرماندهانی است که نفس هشت سال دفاع مقدس به آنها خورده است.
تسنیم: برخی معتقدند شهادت این فرماندهان خلأیی جبرانناپذیر ایجاد میکند شما آینده را چگونه میبینید؟
دشمن میپندارد با فشار، تحریم، تهدید، ترور و جنایت میتواند اراده ملتها را در هم بشکند؛ حال آنکه غالباً نتیجهای معکوس به دست میآورد تاریخ مقاومت در منطقه گواه روشن این حقیقت است بسیاری از چهرههای بزرگ مقاومت، محصول دشوارترین شرایط و سختترین دورانها بودهاند اسماعیل هنیه، یحیی سنوار و یاران آنان در اردوگاهها رشد کردند، رنج کشیدند، محرومیت دیدند و از دل همان سختیها به رهبران و طراحان جریان مقاومت و طوفانالاقصی تبدیل شدند.
امروز نیز همین سنت الهی در حال تکرار است دشمن فرماندهان، دانشمندان و شخصیتهای برجسته ما را هدف قرار میدهد؛ اما همزمان هزاران جوان این صحنهها را میبینند، درباره آن میاندیشند و انگیزهای تازه برای ادامه راه در وجود خویش مییابند خون شهیدان تنها یک فقدان نیست؛ بلکه سرمایهای فرهنگی و تاریخی است که در جان نسلهای آینده اثر میگذارد و روحیه مقاومت را در آنان تقویت میکند از همین رو، برخلاف همه تبلیغات و فضاسازیهای دشمن، آینده را روشن میبینیم این ملت در طول تاریخ بارها ثابت کرده است که از دل تهدیدها فرصت میآفریند و از میان سختیها به قلههای تازهای دست مییابد.
تسنیم: از منظر علمی و فکری، شهید سلامی را در چه جایگاهی میدیدید؟
سردار سلامی از نظر تحصیلات دانشگاهی، قدرت نظریهپردازی، توان فرماندهی، نبوغ دفاعی، برنامهریزی راهبردی و معنویت فردی شخصیتی کمنظیر به شمار میرفت کمتر میتوان افرادی را یافت که چنین مجموعهای از ویژگیها را یکجا در خود جمع کرده باشند.
به اعتقاد من، ایشان از چنان توان علمی و فکری برخوردار بود که میتوانست در برجستهترین دانشگاههای جهان تدریس کند و در سطح بینالمللی بهعنوان یک نظریهپرداز راهبردی شناخته شود این سخن از سر تعارف یا احساسات نیست، بلکه مبتنی بر شناختیست که طی سالها از شخصیت، مطالعات، تحلیلها و قدرت ذهنی او به دست آوردهام.
تسنیم: آیا معتقدید ایران همچنان ظرفیت پرورش شخصیتهایی در تراز این فرماندهان را دارد؟
قطعاً این سرزمین بارها نشان داده که هرگاه یکی از سرمایههای خود را از دست داده، شخصیتهای دیگری از دل همین ملت برخاستهاند و راه را ادامه دادهاند این جریان هرگز متوقف نخواهد شد به یاد داشته باشیم که فرماندهان بزرگی مثل سردار سلامی نشان قابلیت بزرگ خاک این کشور است و این قابلیت هیچ وقت از بین نخواهد رفت و نسلی بسیار فاخر از فرماندهان در آینده از عزت، شوکت، استقلال و پیشرفت کشور دفاع خواهند کرد.
تسنیم: شما سالها با این فرماندهان نشست و برخاست داشتید وقتی از نزدیک به افق فکری آنان نگاه میکردید، مهمترین دغدغه مشترکشان چه بود؟
آنان انسانهایی بزرگ بودند؛ بزرگ در اندیشه، بزرگ در آرمان و بزرگ در سعه صدر، افق نگاهشان بسیار فراتر از مسائل روزمره بود و همواره برای آینده ایران میاندیشیدند دغدغه اصلی آنان ساختن «ایران قوی» بود و برای تحقق این هدف برنامه، نقشه و ارادهای راسخ داشتند.
بسیاری از دستاوردهایی که امروز ثمرات آن را مشاهده میکنیم، محصول همان نگاههای آرمانی، بلند و آیندهنگرانه است، میخواهم خاطرهای از سردار حاجیزاده بازگو کنم، روزی از ایشان پرسیدم؛ چگونه پهپادی ساختهاید که چهار هزار کیلومتر پرواز میکند و چه سوختی چنین بردی را فراهم کرده است؟ خدا رحمتش کند؛ لبخندی زد، نمکدان روی میز را برداشت و گفت: «از این نمک» پاسخی کوتاه اما حامل پیامی بزرگ؛ اینکه بسیاری از این دستاوردها بر پایه دانش بومی، خلاقیت، نوآوری و بهرهگیری از ظرفیتهایی شکل گرفتهاند که شاید در نگاه نخست بسیار ساده به نظر برسند، همان لحظه بیش از پیش به عمق توان علمی و ذهن خلاق این عزیزان پی بردم.
تسنیم: اگر بخواهید در پایان، پیامی را که از زندگی و شهادت این فرماندهان برای نسل امروز باقی مانده در یک جمعبندی بیان کنید، چه خواهید گفت؟
سردار سلامی، سردار حاجیزاده و بسیاری از فرماندهان ما ثروت بسیار نفیس کشور ما بودند حضرت آقا و اصحاب ایشان یعنی فرماندهان بزرگی که شهید شدند به نظر من همه اعاظم بشریت معاصر بودند، انسانهایی که در کنار ایمان و اخلاص، از دانش، ابتکار، هوش راهبردی و قدرت مدیریت نیز بهرهای وافر داشتند گاهی برخی افراد تنها بخشی از شخصیت این بزرگان را میبینند و از ابعاد دیگر آن غفلت میکنند؛ در حالی که آنان مجموعهای کمنظیر از فضایل اخلاقی، توانمندیهای علمی، قدرت تصمیمگیری، شجاعت، معنویت و آیندهنگری را در وجود خود جمع کرده بودند.
تسنیم: در پایان، برای ادامه راه این شهیدان و آینده ایران چه چشماندازی را ترسیم میکنید؟
در زیارت شهدا میخوانیم: «فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَکَانُوا…»؛ گویی شهیدان امروز از آن سوی عالم به ما مینگرند و پیام میفرستند که اینجا سرزمین آرامش، رضوان و رحمت الهی است؛ اندوهگین نباشید، راه را ادامه دهید، حق با شماست و پیروزی از آنِ شما خواهد بود.
آنان ما را به صبر، استقامت و امید فرامیخوانند و نوید میدهند که ضیافت بزرگ الهی در انتظار مجاهدان این مسیر است حقیقت آن است که شهادت پایان راه نیست؛ آغاز مرحلهای دیگر از حیات و اثرگذاری است شهیدان با خون خود مسیر آینده را روشن میکنند و چراغ راه نسلهایی میشوند که پس از آنان خواهند آمد, اگر قتل فی سبیل الله انتهای مسیر باشد پس باید با شهادت انبیاء رسالت آنها نیز پایان می یافت اما شخصیت های بزرگ بشریت هیچ وقت در لا به لای کتاب محصور نمیشوند ما با افکار و مرام آنها زندگی میکنیم.
خداوند همه شهیدان اسلام، بهویژه این فرماندهان بزرگ و عزیز را با اولیای خویش محشور فرماید و ما را نیز در ادامه راه آنان ثابتقدم بدارد یقین دارم راهی که این عزیزان برای آن مجاهدت کردند و در آن به شهادت رسیدند، با قدرت ادامه خواهد یافت و ملت ایران همچنان در مسیر عزت، پیشرفت، اقتدار و تحقق آرمانهای بلند انقلاب اسلامی گام برخواهد داشت.
سخن آخر آنکه اینجانب توفیق گفتوگو و مراوده با سید حسن نصرالله را نیز داشتم، هرگاه شهادت ایشان و پس از آن، شهادت رهبر عظیمالشأن انقلاب و فرماندهان بزرگ را به یاد میآورم، بیش از پیش معنای آیه شریفه «وَأَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ» را درمییابم.
حقیقتِ بهشت چیزی جز همنشینی با بندگان خالص خدا نیست؛ آنان که جان خویش را در راه حق تقدیم کردند و به جوار رحمت الهی شتافتند.
ثبت دیدگاه